Avro Bulgaristan’a girdi, ancak ülkede en çok duyulan cümle hâlâ aynı: “Bozuk param yok!”
Pazarlardaki satıcılar avro bozukluğu bulmakta zorlanıyor; para üstünü ya eski stotinka (sent) ile veriyorlar ya da doğrudan yuvarlıyorlar. Kasiyerler kur hesaplamalarında karışıyor. Bazı müşteriler ise ceplerindeki sarı bakır paraları eritmek için faturaları sentlerle ödüyor; bu durum satıcıları çileden çıkarırken kuyruktakileri de öfkelendiriyor.
Tüm bu karmaşanın temel nedeni, küçük esnafın para bozdurma işlemleri ve bürokrasiyle uğraşmak istememesi. Zaten avrodan önce de çoğu işletme kasasında yeterli bozuk para tutmuyordu; komisyonlardan ve resmi işlemlerden kaçınma alışkanlığı sürüyor. Bu durum, yeni para birimi oturana ve kartlı ödemeler yaygınlaşana kadar devam edecek gibi görünüyor.
385 TIR dolusu madeni para
Bulgaristan’da hâlâ büyük miktarda eski para dolaşımda. Bulgaristan Merkez Bankası (BNB) verilerine göre, geri çekilmesi gereken banknotların ağırlığı yaklaşık 640 ton (yaklaşık 32 TIR), madeni paraların ağırlığı ise 7.700 tona ulaşıyor — bu da 385 TIR demek.
Sadece 29–30 Aralık tarihlerinde Bulgar bankalarına 1 milyar levadan fazla para yatırıldı.
Benzer bir tablo Hırvatistan’da da görüldü. Avroya geçişten iki yıl sonra bile halkın elinde 4,3 milyar kuna bulunuyor. Yerel medyaya göre madeni paraların yalnızca %27’si bozduruldu; son teslim tarihi 2025 sonunda doluyor.
Sorun bozuk para paketleri değil
Sorun, avro madeni paralar için hazırlanan “başlangıç paketlerinin” yetersizliği değil. Vatandaşlar için satılan paketlerde toplam değeri 10,23 avro olan 42 madeni para vardı ve 20 levaya satıldı. Esnaf için hazırlanan paket ise 102,30 avro değerinde 420 madeni para içeriyor ve 200 levaya mal oluyordu. Bu paketler hızla tükendi, ancak asıl mesele daha derin.
Nakit ödeme geleneği hâlâ güçlü
Bulgaristan, elektronik ödemelerde Avrupa ortalamasının gerisinde. Ülkede nakit ödeme alışkanlığı çok güçlü:
-Nakit para iz bırakmıyor
-Çalışanların önemli bir bölümü maaşının tamamını ya da bir kısmını elden alıyor
-Kartlı ödemelere güven sınırlı
-Küçük yerleşimlerde hızlı internet altyapısı zayıf
Bu nedenle alışverişe çıkmadan önce bankamatikten para çeken emekliler, yabancıları hâlâ şaşırtıyor.
Öte yandan birçok küçük işletme POS cihazı ve işlem komisyonlarının maliyetini karşılayamıyor. Bazı Avrupa ülkelerinde belirli tutara kadar komisyonsuz ödeme imkânı varken, Bulgaristan’da bu destek sınırlı. Bu yüzden taksi şoförlerinin çoğu POS cihazını torpido gözünde saklıyor.
Elbette POS cihazının olmaması, ciro ve dolayısıyla vergi gizlemeyi de kolaylaştırıyor. (Kartla ödeme yapılması tek başına yeterli değil; işlemin resmî olarak kayda geçmesi için fiş kesilmesi gerekiyor. POS slipi mali belge sayılmıyor.)
Avro ile birlikte POS cihazları, bozuk para sorununu ortadan kaldırdığı için pratik bir çözüm sunuyor: müşteri tam tutarı ödüyor, kur karışıklığı yaşanmıyor ve işlem süresi kısalıyor.
Kayıt dışı ekonomiyle mücadele
2024 sonu itibarıyla Bulgaristan’da yaklaşık 173 bin POS terminali bulunuyor. Karşılaştırma yapmak gerekirse, Yunanistan’da bu sayı 2022’de 205 bin civarındaydı. Ancak Yunanistan, kayıt dışı ekonomiyle mücadele için nakitsiz ödemeleri vergi sistemiyle doğrudan entegre etti.
Yunanistan’daki IRIS sistemiyle ödemeler kart kullanmadan, hesaptan hesaba anında yapılıyor ve doğrudan vergi idaresine bildiriliyor. 1 Aralık 2024’ten itibaren işletmelerin bu sistemi (POS veya QR kodla) kabul etmesi zorunlu hâle geldi. Ayrıca kira ödemeleri de yalnızca banka üzerinden yapılabiliyor.
Nakitsiz ödemelerde ilk sinyaller olumlu
Bulgaristan’da avroya geçiş, dijital ödemelere yönelik iyimserliği de artırdı. Ulusal kartlı ödeme sistemi operatörü BORICA verilerine göre, avro bölgesine girişin ilk 48 saatinde:
-804 bin POS işlemi yapıldı
-Toplam tutar 20 milyon avroyu aştı
-Ortalama işlem tutarı 25 avro oldu
ATM’lerden 125 bin çekimle 18 milyon avrodan fazla nakit alındı
BORICA’ya göre bu veriler net bir mesaj veriyor: “Nakitsiz ödeme artık bir lüks değil, temel beklenti.”
POS işlemlerinin toplam ödemeler içindeki payı %86’yı aşarken, kart kabul etmeyen işletmeler fiilen müşteri kaybediyor.
Denetimler ve asıl soru
Vergi Dairesi (NAP), Tüketiciyi Koruma Komisyonu ve Rekabet Kurumu, fiyat artışlarına karşı “yoğun denetimler” yapıldığını duyurdu. Ancak denetimlerin pazar yerlerine de uzanması gerekiyor: Tezgâhtaki satıcılar gerçekten üretici mi, yoksa zincirin bir halkası mı? Üretici oldukları için fiş kesme zorunluluğundan muaflar, ama bu her zaman gerçeği yansıtmıyor.
Avro tek başına yeterli mi?
Avronun Bulgaristan ekonomisini ne kadar “aklayacağı”, esas olarak yolsuzlukla mücadele, nakit ödemelerin denetimi ve paranın kaynağının izlenmesine bağlı.
Örneğin, 10 bin levanın altındaki konut kredisi taksitleri nakit ödendiğinde, paranın kaynağı sorgulanmıyor — tutar, borçlunun beyan ettiği gelirden yüksek olsa bile. Bulgaristan, kara para aklamayla mücadelede sorun yaşayan ülkelerin yer aldığı FATF “gri listesinde” kalan tek AB ülkesi.
2023’te kabul edilen eylem planına rağmen bazı tavsiyeler hâlâ uygulanmadı. Bir sonraki düzenli hükümetin bu dosyayı ele alması gerekecek — ve bu, nakdin sınırlandırılmasını da içeriyor.
Emiliya Milçeva